De presentatie verwijst naar vijf filmfragmenten die via Youtube te bezichtigen zijn. De achtergrondinformatie staat in de ‘notitieweergave’. Het bestand is gemaakt met LibreOffice Impress en opgeslagen als MS Powerpointpresentatie (.ppt). Over het thema open source schreef ik drie jaar geleden overigens deze blogpost.

Download:
Presentatie webcultuur Open Source

Inleiding
Laat ik beginnen met een opmerking vooraf. Dit essay over de vrije wil is geen historische bloemlezing die een compleet overzicht belooft van filosofische inzichten van voorbije jaren. Veeleer dient het gelezen te worden als een ‘probeersel’ zoals een essay betaamt. Het is een persoonlijke verkenning, maar niet zonder agenda. Met dit essay probeer ik namelijk aan te tonen dat de vrije wil alleen kan bestaan in een mensbeeld dat ruimte geeft aan een transcendente werkelijkheid. Als de geschiedenis en het ontstaan van het menselijk denken een optelling van gebeurtenissen en inzichten is, dan hebben die een oorzaak. Deze oorzakelijkheid zie ik als gids om achter het fundamentele idee van de vrije wil te komen. Daarbij werk ik niet toe naar het meest actuele populaire inzicht in de vrije wil in deze tijd, maar zoek ik naar de meest authentieke oorspronkelijke verantwoording om uiteindelijk een antwoord te kunnen formuleren op mijn kernvraag: ‘Hebben wij (n)iets te willen?’

Klassieke benaderingen
Door de eeuwen heen hebben filosofen het hoofd gebroken over de spanning tussen determinisme en maakbaarheid. De meeste filosofen hebben het thema van de wil wel een op bepaalde wijze aangestipt in hun werken. Niet altijd gaan zij uit van eenzelfde betekenis. Ik behandel enkelen van hen om de vrije wil zo goed mogelijk te kunnen duiden. De discussie over de positie van de vrije wil speelt zich tot en met de dag van vandaag af tussen twee uitersten: determinisme en maakbaarbeid. Tot in deze tijd was het erg ongebruikelijk om puur één kant van dit speelveld te verkiezen. Wel heeft men altijd gezocht naar compatibilistische oplossingen tussen de twee.¹ Vanuit een gedetermineerd kader wordt dan ruimte toegekend aan een vrije wil. Deze ‘bepaaldheid’ kan zowel fysisch als theologisch worden ingegeven. Enerzijds door natuurwetten en anderzijds door predestinatie.

Enkele klassieke filosofen over de vrije wil
In Plato’s dualistische wereldbeeld staat in het menselijk handelen vooral een streven naar het Goede, het Ware en het Schone centraal. Bij dit streven kunnen deugden worden ingezet, waaronder die van zelfbeheersing. Een mens kan zich in Plato’s optiek vrijwillig onderwerpen en vormen conform de Ideeën die al in de menselijke ziel besloten liggen, maar de harde scheiding tussen de zintuiglijke, veranderlijke wereld en de werkelijkheid van het ware zijn kan niet worden overbrugd.² Veel uitgebreider behandelt zijn leerling Aristoteles een vorm van menselijke handelingsvrijheid als hij spreekt over voortreffelijkheid.³ De mens is in staat keuzes te maken ‘uit eigen beweging’ of ‘onder dwang’. De mens kan volgens Aristoteles verantwoordelijk worden gehouden voor zijn daden als men ook een andere keuze had kunnen maken. Hartstochten noch het noodlot belemmeren in de optiek van Aristoteles het menselijke vermogen om ethische verantwoordelijkheid te dragen. Een rationele ‘vrije’ wil die zichzelf kan bepalen blijft echter net als in Plato’s filosofie onderbelicht.⁴ Het is uiteindelijk kerkvader Aurelius Augustinus geweest die de vrije wil categoriseerde en inbracht in het filosofische debat.⁵ Zijn bijdragen aan de westerse wijsbegeerte bouwden hoofdzakelijk voort op het gedachtegoed van Plato. In de wil onderscheidt Augustinus net als Plato een streven naar het absolute. Wanneer men echte waarheid kent zal men nooit onwillig zijn en het handelen daarop afstemmen. Deze waarheid dient volgens hem steeds opnieuw met de rede gelokaliseerd te worden zodat de wil het beoogde doel kan nastreven. Augustinus ervoer echter dat hij wel wist hoe hij moest handelen, maar het niet deed. ⁶ Dit duidde hij aan als de plaats van de vrije wil, als een kracht die in opstand kwam tegen het verstand. Omdat de mens zijn verstand geweld aan kan doen, komt het kwaad volgens Augustinus uit de vrije wil voort en draagt de mens er verantwoordelijkheid over. Søren Kierkegaard⁷ positioneerde de vrije wil binnen de context van het geloof: God waarborgt de vrije keuze van de mens door hem enerzijds de mogelijkheid te geven tegen hem te kunnen kiezen en tegelijkertijd afhankelijk te laten zijn van zijn steun voor de wil om tot de genade te komen.⁸

Twee uitersten tegenwoordig
Hoewel klassieke en middeleeuwse filosofen⁹ eeuwenlang voor een zekere gulden middenweg¹⁰ in het ethische denken zorgden, lijken tegenwoordig de extremen van determinisme en maakbaarheid te worden opgezocht. De mens is ‘absoluut onvrij’ óf ‘absoluut vrij’, zodat het speelveld van de vrije wil geen of alle mogelijke ruimte wordt toegekend.

Absolute bepaaldheid enerzijds impliceert geen enkele verantwoordelijkheid noch vrijheid voor de mens. De menselijk wil is volledig gedetermineerd. Veel neurowetenschappers (Swaab¹¹, Churchland¹²) zijn deze mening de laatste jaren toegedaan en voorspellen dat het menselijk bewustzijn op korte termijn kan worden gevangen binnen het neurowetenschappelijke paradigma.¹³ Al onze beslissingen hangen uiteindelijk af van natuurwetten, chemische processen, omgevingsfactoren, verslavingen enzovoorts. Onze wil is daarmee een functioneel verklaarbaar mentaal verschijnsel dat een oppervlakkig gevoel van bewustzijn betekent, maar volledig wordt gestuurd door een geraffineerd samenspel in iemands neurale netwerk.

Het andere uiterste is absolute keuzevrijheid. De vrije wil wordt hierbij in de praktijk in zo veel mogelijk situaties naar voren geschoven en prevaleert boven eerdergenoemde vormen van bepaaldheid. In extremis geldt daarbij een absolute prioriteit aan het ego: “Ik moet toch kunnen kiezen”. De willekeur van het menselijk handelen geldt als hoogste morele norm¹⁴ en wordt gevoed door een tijdsgeest waarin zelfverwerkelijking hoogtij viert. De huidige westerse cultuur wordt bovendien bijgestaan door een technologische vooruitgang waarbij – met nadruk op de keuze – elke willekeurige technische mogelijkheid automatisch als goed wordt beschouwd.¹⁵

Actuele voorbeelden
In de dagelijkse praktijk levert de gewenste of ontkende vrije wil veel spanningen op, met name wanneer er verantwoordelijkheid verlangd wordt. Strafrechtadvocaten zullen er bijvoorbeeld altijd voor ijveren om zo min mogelijk toerekeningsvatbaarheid aan hun cliënt toe te schrijven, terwijl de oppositie juist hamert op de verantwoordelijkheid van de dader.¹⁶ Een ander actueel voorbeeld is de populaire opvatting om kinderen geslachtsneutraal onderwijs te geven. De kerngedachte van de genderideologie is dat men zelf de keuze moet hebben om man of vrouw te zijn. Deze keuzevrijheid staat haaks op het wetenschappelijke inzicht dat het geslacht reeds in het DNA gedetermineerd is.

God dood: mens dood
God hadden we al eerder doodverklaard (Nietzsche), maar nu wij zelf op zijn stoel zijn gaan zitten, begeven wij ons in een interessant vacuüm: is daar eigenlijk wel ruimte voor de mens? Van God los lijkt de mens nog altijd niet in staat om een objectieve duiding te kunnen geven aan zijn eigen vrijheid. Simpel gezegd: kennen we onszelf alle mogelijke vrijheid toe dan blijkt consensus daarover per definitie onmogelijk. Subjectiviteit is immers de norm: men strijdt voortdurend om eigen waarheid en (ver)draagt in principe geen verantwoordelijkheid over anderen. Stellen we daarentegen vast dat wij geen keuzevrijheid hebben, dan verschilt de mens in dit opzicht niets meer van intelligente dieren of computers en kan de mens niet meer verantwoordelijk worden gehouden voor zijn gedrag. In beide gevallen leidden deze extremen tot sociale en politieke conflicten.

Met het doodverklaren van God als objectief referentiekader, ontzegt de mens zichzelf verder te kijken dan de individuele zintuiglijke en neurale verstaanshorizon en verplicht zij zichzelf elke aanname daarbuiten te wantrouwen of zelfs af te wijzen. In het dagelijks leven is dat onwerkbaar: Weinig mensen zullen eraan twijfelen of die file op de A2 er wel echt staat als de ANWB er voor waarschuwt. Dit voorbeeld geeft aan dat het menselijk handelen zich op voortdurend op waarheden baseert die buiten haar zelf liggen. Dit ordeningsmechanisme geldt ook voor een eventuele transcendente werkelijkheid. Spreken over het bewustzijn als ware het een connectionistisch systeem dat in de hersenen plaatsvindt, laat geen ruimte voor betekenis of zingeving. Met woorden als ‘wensen’, ‘overtuigingen’ en ‘gewaarwordingen’ past het ons meer om ons uit te drukken in mentalistische terminologie.¹⁷ Ik verwacht derhalve niet dat  neurowetenschappers vrijwillig met een voorstel zullen komen om criminelen vooral niet op hun gedrag aan te spreken.

Conclusie
Op basis van bovenstaande concludeer ik dat de vrije wil het geestelijke vermogen van de mens inhoudt om gedrag te kiezen dat buiten zijn natuurlijke aanleg omgaat. Daarmee zijn we weer terug bij af, aan het begin van de cirkelredenering. De vraag naar de vrije wil is een fundamentele vraag naar de mens zelf. “Mens, wie ben je?” Zijn vermogen uit te stijgen boven het gangbare heeft mijns inziens te maken met een religieuze grondhouding die hunkert naar waarheid en geluk. Wanneer atheïsten woorden als “wonderen van vernuft die door natuurlijke selectie zijn gemodelleerd”¹⁸ in de mond nemen, herkennen zij in feite het religieuze aanknopingspunt op deze fundamentele vraag naar het mens-zijn.

Augustinus zegt: “Gij hebt ons naar U toe geschapen, en rusteloos is ons hart tot het rust vindt in U.”¹⁹ Of het verschillende wetenschappelijke disciplines zal lukken om een integraal en bevredigend antwoord te vinden op de vraag naar zijn diepste wezen is onwaarschijnlijk omdat elke wetenschap zich steeds verder specialiseert in haar eigen vakgebied, maar ‘het grote plaatje’ niet in beeld heeft. Geeft de mens echter vrijwillig kans aan de mogelijkheid dat er een hoger – allesomvattend – plan met zijn leven is, dan zou hij kunnen ontdekken dat de vrije wil een voorwaarde is voor ware liefde.²⁰ Zonder vrije wil zou de mens slechts een marionet zijn die ‘Gods’ liefde niet vrij kan ontvangen noch ongedwongen kan beantwoorden. De boom van in het hof van Eden²¹ staat symbool voor de vrije keus: de mens kan kiezen voor zijn schepper, of juist niet.
____________________________

Dat gaat niet vanzelf. Zelf ben ik ook niet snel geneigd om geregeld een time-out in te lassen, maar moet ik daartoe bewogen worden. Het is immers gemakkelijker om in de automatische piloot door te denderen, dan om de vertrouwde modus te verlaten. Maar het kan nog een graadje erger. Het kan zelfs zo ver gaan dat iemand liever iets in stand houdt dat ‘eigenlijk niet deugt’, dan een noodzakelijke verandering in te zien en te accepteren. Laat ik een voorbeeld op grote schaal noemen: de cultuursector. “Snoeien om te groeien” noemde premier Rutte de aangekondigde bezuinigingen in deze sector en deze typering lijkt mij exemplarisch, herkenbaar en terecht. Na allerhande experimentele wildgroei aan verworven rechten, subsidies en activiteiten, lijkt Neerlands identiteit op de tocht te staan, althans volgens een aantal voorvechters. De ‘schreeuw om cultuur’ die enkele maanden geleden veelvuldig te horen was in de social media is inmiddels geluwd. Het kon ook niet anders gezien de ernst van de economische situatie in de EU met de Euro, Griekenland en de nog immer voortslepende crisis in het bankwezen en de huizenmarkt.

Uitgehold en gedevalueerd, is cultuur een containerbegrip geworden. Eigenlijk kun je alles wel cultuur noemen. En dus is niets cultuur meer. De opdracht die de cultuurschreeuwers dus hebben is het opnieuw formuleren van haar fundamenten en waarden om haar bestaansrecht te rechtvaardigen. Voor welke sector geldt het eigenlijk niet? Zelfs kleine kinderen leren het. Na een kwartier spelen met de blokkendoos liggen de blokken door de hele huiskamer. Moet er dan weer iets gebouwd kunnen worden, dan zullen eerst alle blokken terug moeten worden gehaald. Speelgoed dat niet in de blokkendoos thuishoort moet eruit om te zien of de doos compleet is. Defragmenteren heet dat, al zullen blokkenspelende kinderen dat niet gauw zo noemen.

Het draait om de kern

Zoveel organisaties¹ er bestaan, zoveel afspraken bestaan er tussen mensen, geschreven en ongeschreven. In elke omgeving waar mensen communiceren en zich organiseren, ontwikkelt zich cultuur. Cultuur is te omschrijven als de gemeenschappelijke wereld van ervaringen, waarden, symbolen, praktijken en kennis die een bepaald sociaal systeem kenmerkt² In organisaties zijn deze cultuuraspecten te rangschikken in een volgorde van veranderlijk naar onveranderlijk.³

In dit essay stel ik dit culturele ordeningsprincipe als beweging van veranderlijk naar onveranderlijk voor. Daarbij betrek ik beginselen uit de communicatie en de filosofie. Hiermee wil ik aantonen dat de organisatiecultuur, de communicatie binnen een organisatie en het wezen van de organisatie congruente stadia van ontwikkeling doorlopen. Wanneer deze stadia worden onderkend en ontwikkeld, kan de organisatie voortdurend gefocust blijven op haar doelstellingen en dit in verband brengen met het gedrag van de medewerkers.

In bovenstaande model, dat ik vanaf nu de organisatienucleus⁴ noem, stel ik de organisatiecultuur voor als het ‘ui-model’⁵, maar wijk ik af van het uitgangspunt dat de ‘schillen’ losstaande onderdelen zijn. De schillen lopen in elkaar over, als ware het een spoel die men afrolt. Beginnen we eenmaal met ‘pellen’, dan ontleden we geleidelijk aan de organisatie van ‘gedrag tot ziel’. Het model impliceert ook de omgedraaide benadering ‘van binnen naar buiten’. In het behandelen van de schillen maakt dat in dit essay geen verschil.

Gedrag-symbolen-lichaam
De buitenste schil vertegenwoordigt ‘gedrag’, ‘symbolen’ en ‘lichaam’, de meest zichtbare uitingsvormen van de organisatie. In een organisatie zijn dit handelingen, voorwerpen, woorden of vormen die, naast een dagelijkse betekenis, tot uitdrukking brengen wat de organisatie wil zijn of wil betekenen⁶.

Uitgaande van Aristoteles’ oorzakenleer⁷, vergelijk ik de buitenlaag (lichaam/materie) met de ‘stofoorzaak’. De fysische vorm verwijst impliciet naar de niet-zichtbare doeloorzaak (ziel). In de organisatienucleus rechtvaardig ik de rangschikking van lichaam naar ziel door de mate van veranderlijkheid. Ten aanzien van communicatie en cultuur is Aristoteles’ leer over het ‘zijnde’⁸ van toepassing. Het bij uitstek veranderlijke gedrag en de ambiguë symbolen gelden als ‘accidentia’ (bijkomstigheden) van de ‘substantia’ (het wezen, de ziel). In dit opzicht verschilt Aristoteles niet veel van de Ideeënleer van zijn leermeester Plato⁹. Op basis hiervan verwijst de veranderlijke buitenschil naar het onverandelijke oerbeeld, de oorspronkelijke bedoeling van organisatie. Voor de organisatienucleus geldt het lichaam als fysische randvoorwaarde.

Vanuit de organisatiecultuur kan de symbolische zeggingskracht betrekking hebben op de huisvesting, de kantoorinrichting, beeldmerken en subtiliteiten tussen medewerkers onderling. In de praktijk van het organiseren worden onuitgesproken gedragsregels gevormd, waardoor iedere actor zijn rol in de organisatie beter kan uitoefenen¹⁰. Zo kan iemands ‘vaste werkplek’, functiebepaald of verworven door bijvoorbeeld sociale status, allerlei symboliek bevatten. In de illustratie¹¹ hiernaast wijzen Fokke en Sukke meneer De Vries daar fijntjes op. De drie aspecten van de buitenste schil zijn in deze kolderieke afbeelding allen aanwezig: De fysische randvoorwaarden zijn uitgetekend, er wordt verwezen naar achterliggende betekenis van de werkplek die ‘algemeen bekend is’ (symboliek) en het gedrag van de actoren is operationeel.

Houding-helden-geest
Pellen we buitenste laag, dan treffen we de dieper gelegen uitingsvormen van de organisatiecultuur aan, namelijk de ‘helden’ en die appelleren aan de ‘houding’ en de ‘geest’ van de organisatie. Dit zijn reële of imaginaire personen die de organisatieleden zich als voorbeeld stellen om de juiste houding aan te nemen en in de juiste ‘mindset’¹² te denken. Zo noemt organisatiepsycholoog Geert Hofstede de organisatiecultuur ‘de collectieve mentale programmering die de leden van de ene organisatie onderscheidt van die van een andere’¹³. De ‘geest’ maakt de organisatie exclusief menselijk door de vrije wil in de organisatie te introduceren en aanspraak te doen op de verstandelijke vermogens van de medewerkers. Uit verhalen van medewerkers die lang met een organisatie vertrouwd zijn kan men doorgaans opmaken welke mentaliteit bijvoorbeeld belangrijk is om hogerop te komen in de organisatie. Een goed voorbeeld van een ‘held’ in een organisatie is Steve Jobs, CEO van Apple¹⁴. Op internet zijn veel voorbeelden aangaande zijn heldendom te vinden. Een sprekend voorbeeld waarin zijn levensverhaal als heroïsch ontvangen werd is de beroemde“Stanford Commencement Address”-toespraak in 2005¹⁵. Jobs, die al jaren kampt met een zwakke gezondheid, zet met zijn indrukwekkende houding mensen aan het denken.

Rituelen
In de klassieke benadering van organisatieculturen kunnen ‘rituelen’ als onderliggende laag van de helden worden opgemerkt. In dit model beschouw ik rituelen als nauw verbonden met ‘helden’, omdat beide lagen de (sociale) gewoonten trachten te verklaren. Beiden drukken iets essentieels in de organisatie uit en geven context aan bepaalde gebeurtenissen. Rituelen zijn onder andere verbonden aan reguliere gedragspatronen, bijvoorbeeld de manier waarop mensen elkaar en hun baas op het werk begroeten. Niet zelden worden daarbij machts- en invloedsverhoudingen onderstreept. Bij rituele gebeurtenissen wordt vaak belang gehecht aan de waardering van de status die mensen in de organisatie hebben. Het uitreiken van onderscheidingen is daar een goed voorbeeld van, zoals het jaarlijks huldigen van prins Carnaval. Het communicatieve aspect is hierbij evident aanwezig in de houding van de carnavalsvierders. Op de foto¹⁶ is te zien hoe een opgetooide prins door het volk opgetild wordt. De aanwezigen ontwikkelen en evalueren hun houding tijdens dergelijke rituelen sterk. Het evalueren (‘wat vind ik zelf van Carnaval?’) is daarbij een aanspraak op het denkvermogen (geest) en daarmee een ingang voor filosofische reflectie.

Kennis-waarden-ziel
Zijn alle schillen gepeld, dan is de kern, ofwel de ‘nucleus’ van de organisatiecultuur bereikt: de ‘waarden’ of ‘grondbeginselen’ van de organisatie. De waarden van een organisatie zijn de (abstracte) idealen of doelen die men door een bepaald gedrag nastreeft; het is datgene wat men uiteindelijk beoogt te bereiken. Hieruit vloeien de normen voort: de concrete regels en rechten die als praktische richtlijn voor het handelen functioneren en invulling geven aan de waarden¹⁷.

In de kern van de organisatiecultuur gaat communicatie over kennis¹⁸. Hoewel ‘houdingen’ en de ‘organisatiegeest’ zich in allerlei subjectieve betekenissen kunnen laten begrijpen, formuleert de communicatie in haar diepste wezen de objectieve organisatiewaarden in woorden. Hoe beter men (waarden) onder woorden kan brengen, hoe meer subjectieve kennis objectief kan worden. Vanuit dit woordelijke beginsel wordt ondubbelzinnig de kernboodschap van de organisatie vertolkt. De kernwaarden van Hogeschool Utrecht zijn bijvoorbeeld: ‘gericht op de omgeving’, ‘professioneel en hoogwaardig’, ‘persoonlijk en betrokken’, ‘vernieuwend en ondernemend’, en ‘betrouwbaar en transparant’¹⁹.

De nucleus van de organisatie is ook haar ‘ziel’ te noemen. Hier zijn waarden en kennis geconsolideerd tot een onvervreemdbaar principe en uitgangspunt voor de identiteit. Verklaringen voor wat de ‘ziel’ voor de mens is, vinden we snel terug in de theologie. Echter zonder goddelijk openbaringsbeginsel kan het bestaan van de ziel – ook bij organisaties – worden aangetoond door de filosofie. De ziel wordt hierbij voorgesteld als de levensbron, de fundamentele oorsprong van waaruit iets uit zichzelf voedt, groeit en vergaat²⁰. In tegenstelling tot de veranderlijke geest en de nog meer veranderlijke uiterlijkheden op lichamelijk en symbolisch niveau, kent de ziel een richting van onveranderlijkheid: van eeuwigheid²¹.

Van veranderlijk naar onveranderlijk
Het principe dat ik met de ‘organisatienucleus’ wil bewijzen is dat elke organisatie op verschillende niveaus en disciplines een universeel karakter kent van veranderlijk naar onveranderlijk en vice versa. In de praktijk geloof ik dat de maximale reikwijdte van ‘gedrag tot ziel’ vrijwel nooit benut wordt, omdat niet elk gedrag waargenomen wordt en men meestal niet genoeg in de ziel van de organisatie doordringt. Door de organisatienucleus aan de organisatie te spiegelen, kunnen aandachtsgebieden binnen de organisatie worden vastgesteld. Deze kunnen bijvoorbeeld worden opgenomen in de interne analyse van een (corporate communicatie) beleidsadviesrapport.

____________

Voetnoten

De berekening

Meteen het net op?
Het zou natuurlijk helemaal mooi zijn wanneer de geproduceerde stroom meteen het hoogspanningsnet op zou kunnen, ware het niet dat deze infrastructuur puur bedoeld is voor transport van hoogvoltage elektriciteit en dat het zonder tussenkomst van een speciale transformator niet mogelijk is om de laagvoltage energie op in te prikken. De opgewekte energie kan waarschijnlijk niet meteen het hoogspanningsnet op, maar een parallelle vorm van transport op basis van de bestaande infrastructuur valt te onderzoeken. Hiervoor kunnen dan een of meerdere spanningskabels extra worden aangesloten.

Waarom deze berekening eigenlijk? Iedereen die veel snelwegkilometers maakt komt beide ‘landschapsverstorende’ objecten regelmatig afzonderlijk tegen. Wellicht ben ik niet de eerste die deze combinatie heeft bedacht. Toch heb ik er nog nooit eerder van gehoord.

Communicatiemuur
Hierbij mijn reflectie. Geen oeverloze uitwijding over interculturele implicaties, geen psychologie over rolmodellen, geen gedragsanalyse of statistieken, maar de eenvoudige projectie van de aloude ‘communicatiemuur’ (Derveaux & De Sadeleer, 1993) op enkele verbale en non-verbale aspecten van enkele communicatiesettings. Niet met de bedoeling compleet te zijn, maar om aan te geven dat communicatie via ‘sociale media’ armoediger wordt naarmate ze aan communicatieve dimensies (menselijkheid) inboet. Het ‘Limited effects’ model van Klapper (1960) sluit hier naadloos op aan.

Twitter is multi-step-flow sluipschieterij.
Op Twitter communiceren bekende en onbekende Nederlanders met elkaar en door elkaar. Van de uitgestrekte vlakten der anonimiteit kunnen zomaar inzichten worden opgepikt door politiek en opinieleiders. Ik noem dit sluipschutterij, omdat een tweet als een kogel uit het niets (grote) impact kan veroorzaken. Verwant hieraan is overigens crowdsourcing. Niks mis mee.

Maar dat er juist een hoop persoonlijke communicatie verloren gaat via Twitter, zet vraagtekens bij de hoge verwachtingen bij de inzet ervan. Ik stel in ieder geval mijn verwachtingen naar onder toe bij. De muur is vaak zo hoog, dat de bedoeling of verklaring van iemands gedrag niet eens meer duidelijk is. Dat is schrijnend en werkt een vicieuse cirkel van negativiteit in de hand. Het is gemakkelijker iets af te breken dan op te bouwen. Twitter is daarom niet zelden een podium voor mensen die sociaal wanhopig zijn. ‘Real life’ contact ontwijken ze en uit frustratie gooien vanuit hun ‘veilige hoek’ met modder naar alles wat ze tegenstaat. Als karikaturen van zichzelf, vergroten zij hun ego’s en projecteren zij hun communicatieve onvermogen op anderen. Zulke mensen volg ik niet meer.

Enkele gedachten voor de katholieke lezers
De broodnodige reflectie op nieuwe media, waartoe paus Benedictus XVI eerder deze week in zijn boodschap voor Wereldcommunicatiedag 2011 oproept, geeft mij ernstig te denken over het ‘katholieke twitternetwerk’. Wat de paus zegt in zijn brief, klopt: het digitale sociale netwerk vormt een integraal deel van het menselijk leven. Ik onderstreep daarbij zijn opmerking dat we ervoor moeten waken dat de waarheid niet afhangt populariteit of de mate van aandacht.

Muur doorbreken
Gelukkig is het daarom hoopvol te zien dat er ook twitteraars zijn die de muur van negativiteit kunnen doorbreken. Mensen die kracht tonen door zich juist kwetsbaar op te stellen. Niet door de ander klakkeloos gelijk te geven, maar door een houding aan te nemen die in liefde de waarheid wil vinden. Dat vraagt bereidheid om de eigen waarheid los te kunnen loslaten. Als alle partijen dit met christelijke overtuiging doen, kan de situatie ‘verlost’ worden (“Waar twee of drie in Mijn naam verenigd zijn, ben Ik in hun midden.” (Matt. 18, 20).

Tot slot nog eens mijn eerder geponeerde stelling: Kerkelijke communicatie appelleert aan de zeven deugden. ¹ Ik zou ze ook graag in praktijk terugzien en zal daar ook zelf mijn best voor doen. Doe jij mee?

Verwant artikel: ‘Nestschoonmaak‘ #vergeving #barmhartigheid
_______________________

En eerlijk is eerlijk. Er valt wat te zeggen voor transparantie. Meer transparantie betekent minder kans op bedrog, dus meer kans op objectievere waarheid. Methode Robin Hood zal beslist een gevoel van vrijheid en onafhankelijkheid opleveren. Zoals de kleine David met zijn ‘kennis’ reus Goliath verslaat, zo werpt Wikileaks grote bedrijven en overheden omver. Zo eind 2010 kan men het ook omschrijven als de genadeklap van het postmodernisme. Een nieuwe strijd is aangebroken. Nu niet om olie, maar om informatie.

Maar het blijft de eeuwige strijd om macht die voortdurend in de geschiedenis opduikt. “You can’t trust freedom when it’s not in your hands” zong Axl Rose ooit in het Guns n’ Roses-nummer ‘Civil war’ begin jaren negentig. Dat principe geldt ook nu. Vrijheid is ieders ‘beloofde land’ en als iedereen daar hetzelfde over zou denken, zouden er geen oorlogen zijn.

Nu is dit geen doofpotpleidooi, maar niet alles kan publiek bezit zijn. De samenleving wordt weliswaar steeds meer ‘open source’, het individu blijft in de kern ‘closed’. En dat willen we ook. Maakbaarheid rondom ons is leuk, maar niet als we daarmee door onze omgeving worden geleefd en onze persoonlijke identiteit verliezen. Als we nu pas aan het begin staan van het ‘informatietijdperk’, dan kunnen we van de nieuwe Robin Hoods steeds meer acties verwachten die transparantie heiligen, maar de privacy schenden.

Volgens de legende zijn we dus eigenlijk maar ‘arme mensen’ wanneer we ons gretig laven aan de ene na de andere onthulling. Niet zozeer de waarheid staat centraal, maar veeleer de sensatie om iets groots, rijks of heiligs omver te werpen. Hier houdt de vergelijking met Robin Hood op. Het is niet meer de hongerige die een brood steelt, maar afgunst ten opzichte van gezag.

De programmamakers zeggen in te spelen op het besef dat de wereld tegenwoordig gezien wordt als een achtertuintje of “global village”, naar de gevleugelde uitspraak van Marshall McLuhan eind jaren vijftig. “Sociale media hebben de laatste vijf jaar een vlucht genomen,” volgens de bedenker. “Het was alleen nog wachten op iemand die de mogelijkheden met de middelen kon combineren.”

Transparanza is een samengestelde naam en bevat de woorden ‘transparant’ en ‘esperanza’ (‘hoop’ in het Spaans). De uitleg van de programmamakers bij deze naam is dat een transpantie en hoop met elkaar samenhangen: “Hoe transparanter mensen met elkaar omgaan, hoe meer begrip zij voor elkaar kunnen opbrengen. Als de netwerken van twee onbekenden elkaar blijken te overlappen, ontstaat spontaan openheid en betrokkenheid. Dat geeft ‘hoop’ op een betere samenleving.”

De redenering is eenvoudig. Transparantie dwingt tot eerlijkheid. Als iedereen eerlijk is naar elkaar, kun je bedrog weren¹. Het gebeurt dan ook vaker dat transparantie aan hoop gekoppeld wordt. Hoop dient zich vaak aan in de vorm van verlangen naar meer welvaart en gemak als gevolg van de groeiende digitale infrastructuur die de consument omringt. De mogelijkheden, verbindingen en informatiestromen lijken eindeloos.

En dat kent een keerzijde. Meer collectieve mogelijkheden, betekent minder ruimte voor de individuele privacy. Willen we willen het electronisch patiëntendossier wel?² Is het wel zo goed als alle mogelijke informatie op straat ligt? Eenmaal zwart gemaakt op internet, betekent levenslange achtervolging. Juist die ene foute foto blijft oneindig vindbaarheid³. Hoop voor de een, is wanhoop voor de ander.

De verwachting is, dat de integratie tussen ‘mens en machine’ nog wel even doorgaat. De oogjes van Big Brother⁴ zullen steeds priemender gaan kijken waardoor sociale (media) controle en druk toenemen.

Misschien hangt de kwalificatie ‘hoop’ of ‘wanhoop’ bij transparantie af van de kansen die de waarheid krijgt. “De waarheid zal u bevrijden” zou dan evengoed een passende naam zijn voor het programma Transparanza. Maar ja, dan moet de waarheid als absoluut gesteld kunnen worden en dat druist in tegen ons liberale relativistische denken⁵.

Waarheid vinden is een democratisch proces dat door steeds meer ogen wordt gezien en waarbij de meerderheid oordeelt. De ‘waarheid’ is een subjectief of hooguit intersubjectief gevoel zonder grondslag, richting en doel. Hoewel: we willen wel vooral een ‘leuke waarheid’.

Zou het dat zijn wat de programmamakers voor ogen hadden? Leuke waarheden? Het verhaal over Transparanza heb ik helemaal uit mijn duim gezogen. Doch belangstellenden getroost: Als de meerderheid het wil, kunnen we het alsnog waar maken.

_______________

Anno 2010 kan nadenken over populisme in beginsel niet voorbijgaan aan de talloze filosofische exercities en producties die in de loop der mensengeschiedenis aan inzichtelijkheid over dit onderwerp hebben bijgedragen. Hoewel een overzicht van kerngedachten en definities beslist waardevol zou zijn als basis, beperk ik mij in dit essay tot datgene wat mijns inziens voor communicatie in de huidige tijd relevant is.

What’s in the name?

Populisme komt van het latijnse woord ‘populus’, dat ‘volk’ betekent. Populisme is van alle tijden. Tot ergernis van Plato hielden de oude Grieken al volksfeesten, in de Middeleeuwen waren sotternieën ‘populair’ en tegenwoordig treft men zowel aan de linker- als aan de rechterzijde van het politieke spectrum klare voorbeelden aan die onder populisme geschaard kunnen worden.

De ‘vrije’¹ on-line encyclopedie Wikipedia komt met de volgende uitleg: “Populisme is een discours waar het volk centraal staat; een communicatiewijze die door eender welke ideologische stroming gebruikt kan worden om haar boodschap over te brengen. Ze gaat uit van de onderdrukking van de bevolking door een elite die de staat beheerst, en wil aldus naar een samenleving waar het volk de staat beheert en de staat zo geen instrument van onderdrukking meer kan zijn. Hierbij refereert ze constant aan de economische en sociale status van de “gewone man”.

Communicatief populisme

Bij deze uitleg, die ik in dit geval onderschrijf, wordt populisme voorgesteld als politieke strategie. Binnen politieke context ligt de inzet nu eenmaal veelal het meest voor de hand. Voor de kaders van dit essay lijkt mij de navolgende definitie, afgestemd op de cummunicatieleer², toepasbaar: “Communicatief populisme is een discours waar het publiek casu quo de doelgroep centraal staat, zodat met de benaderingen kennis, houding en gedrag de behoeften van de basale gebruiker worden vertegenwoordigd en gecommuniceerd.”

De consument regeert

Met de opkomst van hedendaagse massacommunicatie is dit communicatief populisme sterk toegenomen. Ik licht dit toe aan de hand van ontwikkelingen op het gebied van marketingcommunicatiestrategieën die westerse productiebedrijven in de vorige eeuw voerden. Een duidelijke verschuiving is waarneembaar in de ontwikkeling van de manier van denken over de rol van communicatie bij productverkoop. De opvatting ‘het product verkoopt zichzelf’, waarmee de net begonnen grote industrieën in de jaren dertig de boer opgingen, veranderde naar opdringerige verkoopmethodes vlak na de Tweede Wereldoorlog. Hoewel deze ‘Tell-sell’ verkoopmethodes hier en daar nog steeds succesvol opduiken, zetten bedrijven aan het begin van de 21ste eeuw in op duurzame klantenrelaties om hun producten en diensten aan de man te brengen. Bedrijven zien zich hiertoe genoodzaakt. Onder andere de opkomst van moderne communicatiemiddelen en internet heeft ervoor gezorgd dat het publiek zelf marktonderzoek is gaan doen, interactiever en mondiger is geworden en een centrale plaats verwierf. Kortom: de consument regeert.

Argumentum ad populum

De macht die de consument door middel van communicatief populisme verworven heeft, is ook waarneembaar in het dagelijks taalgebruik. Bij het argumenteren wordt niet zelden gebruik gemaakt van een redenatie waarbij een beroep wordt gedaan op de mening van de meerderheid (of veel mensen, populariteit) om te bewijzen dat een stelling waar is: “Jantje heeft gelijk, want iedereen zegt dat.” Het democratisch bepalen van de waarheid is precies wat er gebeurt bij communicatief populisme. Waarheidsclaims op basis van objectiviteit worden ontkend en door middel van een subjectieve consensus gerelativeerd tot intersubjectiviteit. Het is opvallend dat beroepen op de meerderheid vrijwel altijd doorgaan voor drogredenen³, behalve bij morele kwesties. Daarover verderop in het essay meer.

Ter vergelijking kan hierbij het eerder geciteerde Wikipedia⁴ worden genoemd: het waarheidsgehalte van kennis wordt democratisch bepaald. Nooit kan men er echter blind vanuit gaan dat de opinie van de meerderheid de waarheid vertegenwoordigt. Veel grote en minder grote voorbeelden in de geschiedenis bewijzen dit⁵. Opvallend is hoe sterk de communicatieve elementen kennis, houding en gedrag tot uiting komen bij argumentum ad populum. Kennis ontleent men aan de publieke opinie, men richt zich qua houding naar de publieke opinie en men gedraagt zich geheel naar de grillen ervan. In wezen verliest het individu zich in een vicieuze cirkel van waarheidsvinding en is hij uiteindelijk aangewezen op zichzelf, terwijl hij zich juist wil beroepen op argumenten buiten zichzelf om zijn argumentatie kracht bij te zetten: “de publieke opinie heeft gelijk, want iedereen (de publieke opinie) zegt dat.” Wanneer communicatief populisme het podium is van de waarheid, zijn opinieleiders de hoofdrolspelers.

Dat de populistische drogreden ten aanzien van de moraal niet zonder meer als ‘logisch’ erkend wordt, levert net als bij waarheidclaims, ethische problemen op. Hoewel de deontologische⁶ ethische benadering zich met het zoeken naar universele wetten nog enige moeite getroost tot een objectieve moraal te komen, blijft de ethische exercitie overgeleverd aan de willekeur van menselijke inzichten die vatbaar – zo niet speelbal – zijn voor communicatief populisme. De consequentie hiervan is dat alles relatief is: ‘alles is goed, alles mag’. Er bestaan immers geen absolute normen en waarden. Als alles mogelijk is en niets absoluut (of heilig) is, wordt de vrijheid aangewend voor een oneindige reeks mogelijkheden van de menselijke creativiteit casu quo wetenschap en wordt alles wat technisch mogelijk is, automatisch als goed beschouwd.

Relativisme is ruis.

Wanneer alle kennis en alle waarden relatief zijn en daarbij absolute beginselen ontkend worden, hebben communicatoren de opvatting dat de werkelijkheid casu quo het innerlijkste wezen van hun medecommunicatoren nooit gekend dan wel doorgrond kan worden. Communicatoren die zich verzetten tegen het aannemen van absolute waarheid en waarden zien louter afhankelijkheid en betrekkelijkheid aangaande kennis, houding en gedrag. Waarheid en waarden zijn gerelativeerd tot willekeurige culturele factoren. Wanneer zenders en ontvangers a priori niet elkaars waarden volledig dan wel gedeeltelijk kunnen kennen, treedt er in de communicatie bij zowel de zender, de boodschap zelf, als bij de ontvanger per definitie ruis op. De zender weet bijvoorbeeld niet voldoende met wie er gecommuniceerd moet worden of wat de ontvanger écht belangrijk vindt; de ontvanger heeft geen ‘boodschap aan de boodschap’ of de boodschap zelf is onherkenbaar.

Conclusio in praxis

Geconcludeerd moet worden dat communicatief populisme door haar relativerende werking ruis tot gevolg heeft. In de communicatie is ruis overigens een bekend verschijnsel, maar de oorzaak wordt daarbij niet vanzelfsprekend gezocht in relativisme noch in populisme. Overal waar mensen elkaar ontmoeten en verwachtingen hebben van elkaar werkt ruis communicatief verlammend en frustrerend, dus contracommunicatief. In de praktijk wordt de oorzaak van ruis zelfs regelmatig extern geattribueerd: altijd heeft de ander het gedaan en men zoekt daarvoor automatisch het bewijs buiten zichzelf; zijnde de grond van drogreden ad populum.

Overgeleverd zijn aan de grillen van het volk is ook wat er gebeurde bij de gladiatorengevechten in de Romeinse tijd. Duimpjes van het publiek omhoog betekende genade, duimpjes omlaag je einde. Dat was kortgezegd de moraal. Tweeduizend jaar later doen we het nog: de publieke opinie oordeelt. Nu we in een tijd leven waarin communicatiemiddelen en -mogelijkheden floreren, voelen communicatiemensen voortdurend de hete adem van de publieke opinie in de nek. Zwichten voor populisme betekent je ondergang, er tegen ingaan ook. Nog altijd drijft populisme op al dan niet (h)erkende drogredeneringen, moreel of niet. Voor effectievere communicatie pleit ik er daarom voor om de waarheid en de moraal van communicatief populisme te ontdoen en opnieuw objectieve, absolute waarden te formuleren dan wel te aanvaarden.

______________________________